1.    INLEIDING

Hierdie memorandum word  voorgelê om te help om tot 'n verantwoordelike en verantwoordbare besluit te kom met die oog op die formulering van voorstelle aan die Universiteitsraad en die Senaat ten opsigte van die toekomstige taal van onderrig aan die US.

2.    VOORSTELLE

Die volgende voorstelle word aan die Rektor se Bestuurspan en die Taalkomitee voorgelê:

1.    Die bestaande raadsbesluit, naamlik dat die vier grootste fakulteite vanaf 2010 parallelmedium-onderrig op eerstejaarsvlak aanbied, word behou en, waar moontlik, na die ander fakulteite uitgebrei om as 'n oorgangsmaatreël te dien met die oog op studente wat nie Afrikaans magtig is nie.

2.    Lesings word ooreenkomstig die tans geldende taalbeleid vanaf die tweede jaar slegs in Afrikaans aangebied – behalwe natuurlik in die lesings van die Department Moderne Vreemde Tale, die Departement Engels, die Fakulteit Krygskunde en kursusse in Bosbou. Die sogenaamde T-opsie word gevolglik uitgefaseer.

3.    Nie-Afrikaanssprekende studente moet tydens hulle eerste jaar die kursus in basiese Afrikaans wat in Januarie elke jaar aangebied word, bywoon ten einde 'n basiese vaardigheid in Afrikaans te verwerf.

4.    Nie-Afrikaanssprekende studente moet tewens tydens hulle eerste jaar 'n krediet-draende kursus in Afrikaans slaag om tot die tweede jaar toegelaat te kan word.

5.    Nie-Afrikaanssprekende dosente moet ooreenkomstig parr A2 en B3 & 4 van die Reglement re Taalvaardighede by die Aanstelling van Doserende Personeel en par 5 van die Reglement insake Vaste Aanstelling van Dosente gehelp word om binne twee jaar na hulle aanstelling Afrikaans te bemeester het. Diegene wat in gebreke bly om aan die vereistes van bovermelde reglemente te voldoen, moet dissiplinêre optrede en/of ontslag verwag.

•  Billikheid (Equity). Billikheid in die sin van, onder meer, die totstandbrenging van ’n korps van uitmuntende studente, dosente en administratiewe personeel wat demografies meer verteenwoordigend is van die Suid-Afrikaanse samelewing moet ten grondslag lê aan al ons aksies, waaronder regstelling van die ongelykhede van die verlede en ons herposisionering van die Universiteit vir die toekoms.
•  Deelnemendheid . Die mense wat wesenlik geraak word deur ons besluite, moet effektiewe inspraak in die neem van dié besluite hê.
•  Deursigtigheid . Ons moet ons besluite neem op grond van oorwegings wat duidelik is en bekend is.
•  Diensbaarheid . Ons moet, in alles wat ons doen, diensbaar wees aan die breë gemeenskappe van ons onmiddellike omgewing, van ons streek, van ons land, van ons vaste land en van die wêreld in die algemeen.
•  Verdraagsaamheid en onderlinge respek. Ons moet respek hê vir die verskille tussen persoonlike oortuigings, tussen sienswyses en tussen kulturele uitdrukkingsvorme. Ons moet strewe om ’n institusionele kultuur uit te bou wat verdraagsaamheid en respek jeens fundamentele menseregte in die hand werk en wat ’n gepaste omgewing vir onderrig, leer en navorsing skep.
•  Toewyding . Ons stel prys op toewyding aan werk en op die doelgerigte verwesenliking van selfgestelde oogmerke.
•  Wetenskaplikheid . Ons navorsing, onderrig, gemeenskapsdiens en bestuur moet gekenmerk word deur die soort objektiwiteit en kritiese denke wat eie is aan uitmuntende wetenskapsbeoefening.
•  Verantwoordelikheid . Ons poog om verantwoordelik te wees, sowel deur ernstig ag te slaan op die implikasies van optrede, as deur responsief te wees teenoor die behoeftes van die breër gemeenskap, van Suid-Afrika in sy geheel, van ons vasteland en van die wêreld in die algemeen.
•  Akademiese Vryheid. As ’n verantwoordbare openbare hoër onderwysinstelling,

(i)    erken ons, op institusionele, fakultêre en departementele vlak, ons reg om in onderrig en leer, in navorsing en in gemeenskapsdiens ons akademiese vryheid op verantwoordelike wyse uit te oefen, en      
(ii)     verwerp ons onredelike beperkings van watter aard ook al op ons strewes."

Billikheid :    Die belange van al die gemeenskappe in die onmiddellike omgewing van Stellenbosch, asook verder weg, moet gedien word. In hierdie opsig het die US 'n groot verantwoordelikheid teenoor veral die bruin (Afrikaanssprekende) gemeenskappe in die Wes-Kaap.

Deelnemendheid :    Die onlangse besluit van die Studenteraad (sien hier onder) kan nie buite rekening gelaat word nie. Net so kan die bevindinge van die Schlemmer-verslag van April 2008 (sien hier onder) ook nie geïgnoreer word nie, naamlik dat 'n groot meerderheid onder die studente onderrig in Afrikaans verlang.

Deursigtigheid :    Die hele proses om oor die US se toekomstige taalgebruik te besluit, moet op so 'n wyse onderneem word dat niemand agterna met die verwyt kan kom dat dit op 'n onderduimse wyse geskied het nie. Die debat in die brieweblad van Die Burger wat al jare lank aanhou, word dikwels op 'n erg emosionele wyse gevoer en enige sweem van geheimhouding sal die beeld van die US slegs nog meer skade aandoen.

Wetenskaplikheid :    Die Schlemmer-verslag van 2008 (sien hier onder) kan nie metodologies gekritiseer word nie, behalwe vir die feit dat 'n verdere statistiese verwerking van die rou data miskien moontlik sou kon gewees het. Hierdie verslag met sy aanbevelings wat deur 'n erkende sosiale wetenskaplike opgestel is en wat deur die US aangevra is, behoort as die basis van alle verdere beplanning op taalgebied te dien.

Diensbaarheid :    Die behoeftes en nood van veral die agtergeblewe gemeenskappe in die Wes-Kaap, wat hoofsaaklik Afrikaanssprekend is, mag nooit uit die oog verloor word nie.

Akademiese vryheid :    Die reg op akademiese vryheid word deur die Grondwet van die RSA gewaarborg [art 16(1)(d)]. Dit beteken onder andere dat die US hom in sy besluitneming slegs deur wetenskaplike en etiese oorwegings moet laat lei – nie deur politieke ideologieë nie. In die brieweblaaie van die pers word die US deesdae dikwels van "politieke gedienstigheid" beskuldig. Ek stem nie met hierdie kritiek saam nie en ek aanvaar die goeie trou van die lede van die Rektor se Bestuurspan, die Taalkomitee en die Universiteitsraad, maar dit is nogtans nodig dat hierdie waarde ook steeds in gedagte gehou word, aangesien die versoeking inderdaad bestaan om aan politieke druk toe te gee – soos ongelukkig al voorheen in die geskiedenis van die US gebeur het.

•  In 2002 was 25,6% van die studente aan die US Engelssprekend.
•  In 2007 was 35,1% van die studente aan die US Engelssprekend.
•  In 2008 was 35.6% van die studente aan die US Engelssprekend.

" Tans kan die Universiteit nie sondermeer as ʼn basies Afrikaanstalige instelling beskou word nie. Onder die vorige rektor is ʼn proses van taalaanpassing versnel deurdat die beleid aangepas is sodat fakulteite aan departemente vergunning kon verleen om keuses uit te oefen tussen drie onderrig-opsies, ʼn Afrikaanse opsie, die opsie van klasse in Engels of die sogenaamde T-Opsie waarvolgens klasse in altwee tale aangebied kan word, met afwisseling van Afrikaans en Engels in dieselfde lesing." (p 9)

"Die grootste probleem is egter dat dit voorkom asof ‘n beduidende proporsie van die studente, en veral studente van minderbevoorregte agtergronde, probleme met hierdie Opsie ervaar in die sin dat die afwisseling van tale hulle konsentrasie verbreek, dat die herhaling van inhoud waardevolle tyd in beslag neem wat beter benut kan word en dat ʼn beduidende minderheid van hierdie studente voel dat die Opsie hulle akademiese prestasies negatief beïnvloed ." (p 7)

Afrikaans as die primêre taal, met deeglike toevoegings in Engels. Hierdie benadering is die gewildste onder die keuses wat die studente in die opname oorweeg het en dit is inderdaad een wat by die rol en roeping van US sou pas. (p 8)

Aan die einde van sy verslag beveel Schlemmer aan dat Afrikaans as "primêre taal met ruim voorsiening aan nie-Afrikaanssprekendes" behoue moet bly. Hy voeg by:

"Die een [werklikheid wat in ag geneem moet word,] is die feit dat in die hele Wes Kaap, die provinsie met die grootste getal Afrikaanssprekendes, daar geen ander Afrikaanstalige tersiêre instelling meer oor is wat Afrikaans as letterkundige, akademiese en vakkundige medium kan beskerm nie. Hierdie werklikheid, en ook die grondwetlike ruimte vir Afrikaans, plaas kragtige morele druk op die US om Afrikaans as leidende taal te behou.

’n Tweede is die bevinding dat so baie van die Engelssprekende studente wat die US bywoon en in die toekoms sal wil bywoon in ’n beduidende mate deur die sg. Afrikaanse akademiese kultuur aangetrokke voel, al kla ’n minderheid van hul taalgenote juis oor die oorwegend Afrikaanse klimaat.

’n Derde, miskien die belangrikste, is dat die opname-resultate die sterk aanduiding gee dat baie van die Afrikaanstalige en dubbeltalige studente uit swakker skole in die provinsie juis akademiese bemagtiging in Afrikaans verlang en nodig het.  Die US is die enigste instelling wat hierdie transformasietaak in Afrikaans kan uitvoer.

’n Vierde faktor is dat die beginsel van Afrikaans as leidende taal, met sterk toevoegings en/of addisionele lesings in Engels, die gewildste oplossings is wat in die opname-resultate verskyn. Daar is waarskynlik ’n 10% tot 20% minderheid onder die nie-tweetalige studente wat dit as Afrikaanse dominasie sal bejeën maar die ondersteuning van die meerderheid is sterk.

In die lig van hierdie werklikhede, is die mees realistiese beleid een wat onbeskroomd Afrikaans as primêre onderrigtaal neem en die volle, konkrete implikasies aan studente en dosente deeglik uitspel.

Die impak van hierdie benadering op nie-Afrikaanssprekende studente wat minder tweetalig is kan deur die volgende versag word:
•    Baie effektiewe taalkursusse vir minder tweetalige dosente en voorgraadse studente. Vir die studente sal sulke kursusse sover moontlik kredietdraend binne hulle studieprogramme moet wees.
•    Kredietdraende taalkursusse sal veral belangrik wees om meer minder bevoorregte Afrikataalsprekende studente van 'township' skole te lok en te akkommodeer. Hierdie studente is tans ’n te klein minderheid op US. 
•    Die wyer gebruik van nagraadse studente om addisionele studieklasse in Engels aan te bied, by tye om tolkdienste te verrig en om as Engelstalige mentors die nie-tweetalige studente te begelei. 
•    ’n Proporsie van  voorgraadse modules wat wel in Engelsmedium aangebied kan word, veral waar nie-Afrikaanssprekende dosente skaars kennisvelde of tegnieke aanbied." (pp 62 – 64).

“Die US Studenteraad steun nie die Raadsbesluit om parallel-medium onderrig met die daaropvolgende dubbelmedium implikasies in die ekstra 4 fakulteite te implementer nie. Die volgende hoofredes, word aangevoer
o    Bekommernis oor die praktiese uitvoerbaarheid en finansiële implikasie daarvan
o    Die moontlikheid dat segregasie bevorder kan word hierdeur.
o    en dat navorsingstyd van dosente hierdeur ingeboet sal word.
Daarom stel ons voor dat ander opsies dringend ondersoek moet word .”

"Die Studenteraad van die Universiteit Stellenbosch is ten gunste van ‘n taalmodel vir die Universiteit wat nie segregasie in klasse bevorder nie,  nie omvangryke finansiële implikasies inhou of kosbare navorsingstyd van akademici in beslag neem nie en ook nie eksklusief Afrikaans is nie.  Die SR is daarom ten gunste van die ondersoek van moontlikhede soos die wyer gebruik van tolkdienste  en ander tegnologie om lesings meer toeganklik vir nie-Afrikaanssprekende studente te maak. (….)
Mnr. Retief Swart, voorsitter van die SR, het gesê dat die SR hom opnuut verbind tot die bevordering van Afrikaans as akademiese taal. "

"Dit is blykbaar net Stellenbosch en Potchefstroom vir wie dié wêreldwyd aanvaarbare beleid nié mag geld nie. Waar is die logika? Het iemand ’n antwoord? Die ergste is dat die grootste vyande van Afrikaans dikwels juis Afrikaanssprekendes is!"   

2.     Beginselstandpunte
4.     "Die Taalbeleid neem die waardes en uitgangspunte wat in die Strategiese Raamwerk van die Universiteit beskryf word in ag.
5.     Die Universiteit erken die besondere status van Afrikaans as ’n akademiese taal en aanvaar die verantwoordelikheid om Afrikaans as akademiese taal te bevorder."

"Die Taalbeleid van die Universiteit Stellenbosch word in die volgende bepalings saamgevat:
   
    1.         Die voorgraadse leer- en onderrigtaal van die Universiteit is by verstek* Afrikaans.
   
    2.         Engels word in besondere omstandighede as voorgraadse leer- en
              onderrigtaal gebruik.

* Stellings 1 en 2 beteken dat, tensy anders bepaal word, die A-taalspesifikasie van die Taalplan outomaties vir alle voorgraadse modules geld. In voorgraadse modules word daar slegs na oorweging van deeglike motivering van hierdie verstekposisie afgewyk.        

3.     In nagraadse leer en onderrig word sowel Afrikaans as Engels gebruik.

4.     Studente se akademiese geletterdheid in Afrikaans en Engels word stelselmatig ontwikkel.

5.         Die institusionele taal van die Universiteit is by verstek Afrikaans."

REGLEMENT INSAKE VASTE AANSTELLING VAN DOSENTE
'n Dosent word vir 'n proeftermyn van twee jaar aangestel, waarna hy/sy vas aangestel kan word. (….) Die volgende werkwyse sal met ingang 1 Januarie 2000 gevolg word met betrekking tot die vaste aanstelling van dosente:

5.     Dat by die prestasiebeoordeling van ‘n dosent, taalvaardigheid ook in aanmerking geneem sal word. Sien in hierdie verband die dokument getiteld “Taalvaardighede by die Aanstelling van Doserende Personeel” ….

TAALVAARDIGHEDE BY DIE AANSTELLING VAN DOSERENDE
PERSONEEL
A.     KERNBEGINSELS:
Die hantering van taalvaardighede by die aanstelling van doserende personeel geskied aan die hand van die volgende kernbeginsels:

1.     Dat die Taalbeleid en Gedragskode vir Taal in die Klaskamer met integriteit toegepas behoort te word.

2.     Dat die minimum reseptiewe vaardighede soos in B3 hieronder aangedui ten opsigte van Afrikaans en Engels vir alle nuwe aanstellings geld.

B.     GEDRAGSKODE VIR TAAL IN DIE KLASKAMER:
3.    Wat betref dosente se verpligtinge om werkopdragte, toetse en vraestelle in Afrikaans en Engels op te stel en te assesseer, word daar verwag dat hulle binne twee jaar na diensaanvaarding, genoeg reseptiewe vaardighede (luister en lees) in Afrikaans en Engels sal ontwikkel om klasbesprekings te volg, opdragte en eksamenvrae in albei tale op te stel, en die antwoorde van studente in albei tale te verstaan. Dit moet hulle ook in staat stel om oor die ekwivalensie van vertalings te oordeel en antwoorde in Afrikaans en Engels regverdig te beoordeel.

4.     Dosente het ook die verantwoordelikheid om:
(….)

4.5     voldoende taalvaardigheid te ontwikkel om werkopdragte, toetse en eksamens in Afrikaans en Engels te kan nasien.

"English is both the medium of teaching and of examination except in language and literature departments where another language is taught and may be used.  This applies at all levels, and to dissertations and theses for higher degrees.  (….)

"All applicants, whether at undergraduate or postgraduate level, must have attained a certain level of proficiency in English and must be required to submit evidence of this as part of their application to study, as outlined below."

"English will remain the only medium of instruction at the University, until such time as it can be used together with Sesotho. Academic, administrative and support staff will be supported in acquiring the level of English competence they need to succeed in their jobs and students will be supported in acquiring the level of English competence they need to succeed in their studies and the world of work."

"The language of teaching and learning at Rhodes University is English.

"The University language policy accordingly presents strategies for:
•    promoting proficiency in English, its designated language of teaching and learning
•    recognising and advancing the academic viability and status of the three major languages of the Eastern Cape Province: isiXhosa, Afrikaans and English."

"The University will continue to use English as its primary academic language but will activate the development and use of isiZulu as an additional medium of instruction together with the resources (academic and social) that make the use of the language a real possibility for interaction by all constituencies in the University.
"3.1     The University acknowledges the position of English as the dominant language of instruction and believes it will be necessary to work with the status quo while developing isiZulu for use in all higher education functions."

"English, Afrikaans and Xhosa should be used wherever it is practicable to do so.

Languages used in writing tasks, assignments, tests and examinations
Unless otherwise negotiated between a student or a class and a lecturer, the language in which tasks, assignments, tests and examinations should be completed shall be English.

Languages in which texts are available
Regarding the languages in which texts are available, efforts should be made to provide alternatives and options in Afrikaans, English and Xhosa wherever it is practicable and academically desirable to do so."

•    While English is an international language of communication in science and in business, and is the preferred medium of teaching, learning and assessment in most qualifications (with the exception of language and literature departments where other languages are studied), it is the primary language of not more than one third of the NMMU’s students.

•    Whereas it is a major objective to ensure optimal access to language-mediated knowledge, two avenues to achieve this objective need to be pursued:

(i)     Effective literacy in English, by means of which all students should acquire the ability to communicate through the spoken and written word in a variety of contexts - academic, social, and in their future careers in this language; and
(ii)     Optimum use of students’ primary language (if not English) to ensure cognitive assimilation into the university sphere of knowledge acquisition.

These two aims should be pursued through an appropriate programme of language development based on additive multilingualism.

•    Where assessment is conducted in English, allowances may be made for English second language (see Glossary) and English foreign language students.

2.1     "The University of Johannesburg promotes multilingualism and designates Sepedi, English, isiZulu and Afrikaans as its primary languages for academic, administrative, communication and marketing purposes.

2.3     "The University strives towards the progressive provision of teaching, learning and assessment in isiZulu, English, Afrikaans and Sepedi insofar as it is reasonably practicable to do so."

"2.1.     In die bedryf van sy kernfunksies sal die Universiteit twee amptelike tale gebruik, naamlik Afrikaans en Engels.    

2.2.    Opleidingsprogramme kan óf in Afrikaans óf in Engels aangebied word, of in beide hierdie tale indien daar 'n aanvraag is na opleiding in die betrokke taal/tale en dat sodanige programme akademies en ekonomies lewensvatbaar is.

2.3.    Afrikaans en Engels moet as akademiese tale gebruik en ontwikkel word om sodoende uitnemendheid in akademiese kommunikasie te bewerkstellig."    

"Die taalbeleid van die UV neem in ag dat die Regering se Taalbeleid vir Hoër Onderwys van November 2002 o.m. die volgende bepaal:

•    dat Afrikaans en Engels tans en vir die voorsienbare toekoms die dominante tale van onderrig in hoër onderwys is en sal wees. (….)

"Verder word bepaal dat onderrig op parallelmediumbasis in Afrikaans en Engels aangebied word, terwyl die behoefte om Sesotho as wetenskapstaal te bevorder in ag geneem word sover dit redelikerwys uitvoerbaar is."

•    "Afrikaans en Engels word as primêre onderrigtale by die NWU gebruik en deur voortdurende aksienavorsing word bepaal watter bydrae gelewer kan word tot die ontwikkeling van die Streeksafrikatale as hoëronderwystale.

•    Verskillende taalafleweringsmodusse word op die onderskeie kampusse aangewend om verhoging en fasilitering van toegang tot hoër onderwys te bewerkstellig, onder andere enkelmediumonderrig, parallel- en dubbelmedium en ook klaskamertolkdienste. Die uitbreiding van tolkdienste na verdere onderrigprogramme geskied aan die hand van ʼn onderhandelde stel standaarde en prosedures.

•    Die Taaldirektoraat, in oorleg met die onderskeie kampusbesture tree as aanmeldings- en bemiddelingspunt op wanneer taalregte geskend word of vir die voorkoming van die skending van taalregte.

•    Dit bly die verantwoordelikheid van die onderskeie kampusbesture om die onderrigtaalbeleidsbeginsels telkens in ʼn haalbare en meetbare kampustaalplan om te skakel, te onderhandel en die implementering hiervan te bestuur."

27.     Raad van openbare inrigting vir hoër onderwys

(2)     Behoudens die beleid deur die Minister vasgestel, moet die raad, met die instemming van die senaat, die taalbeleid van 'n openbare inrigting vir hoër onderwys bepaal, publiseer en op versoek beskikbaar stel.

37.     Toelating tot openbare inrigtings vir hoër onderwys

(1)     Behoudens hierdie Wet bepaal die raad van 'n openbare inrigting vir hoër onderwys, na oorleg met die senaat van die openbare inrigting vir hoër onderwys, die toelatingsbeleid van die openbare inrigting vir hoër onderwys.
(2)     (…)
(3)     Die toelatingsbeleid van 'n openbare inrigting vir hoër onderwys moet voorsiening maak vir geskikte maatreëls vir die regstel van ongelykhede van die verlede en mag nie op enige wyse onbillik diskrimineer nie.
(4)     Behoudens hierdie Wet kan die raad, met die goedkeuring van die senaat –
(a)     toelatingsvereistes ten opsigte van bepaalde programme vir hoër onderwys bepaal;
(b)     (…)
(c)     die minimum vereistes vir hertoelating tot studie aan die betrokke openbare inrigting vir hoër onderwys bepaal;